In deze reeks van blogs doe ik een poging om vanuit verschillende perspectieven te kijken naar de werking en het nut van het het ontwikkelen en stu=imuleren van executieve functies en vaardigheden.
Dit is de eerste blog, vanuit het perspectief wetenschap.

Wil je aan de hand van deze blog meer weten over executieve functies? overweeg dan een van scholings opties te kiezen. Van een kleine module tot een hele leergang.


Blog 1: Wetenschappelijk Perspectief – De Wetenschap achter Leren

Van Vast naar Flexibel: Een Ommekeer in het Denken over Intelligentie

Vroeger was het simpel: je deed een IQ-test, kreeg een getal, en dat bepaalde je mogelijkheden voor het leven. Dit getal werd gezien als een soort “mentale capaciteit” – je had het of je had het niet, net zoals je lengte of oogkleur.

Scholen deelden kinderen in groepen in op basis van deze score, en daar bleef het bij.
Maar in de jaren ’60 kwam psycholoog Raymond Cattell met een baanbrekende ontdekking: intelligentie bestaat niet uit één vaardigheid, maar uit twee fundamenteel verschillende typen die hij kristallijne (statische) en fluïde intelligentie noemde.
Statische Intelligentie: Je Mentale Bibliotheek
Statische intelligentie is als een enorme bibliotheek in je hoofd, gevuld met alle kennis en vaardigheden die je ooit hebt geleerd en opgeslagen. Denk aan:

Je woordenschat (wat betekent “serendipiteit”?)
Wiskundige feiten (7 x 8 = 56)
Culturele kennis (wie schreef Romeo en Julia?)
Procedures die je beheerst (hoe maak je een omelet?)
Sociale regels (wanneer zeg je “u” en wanneer “jij”?)

Deze vorm van intelligentie groeit gedurende je hele leven en neemt vooral toe naarmate je meer ervaringen opdoet en meer leert.
Zowel vroeger als nu is dit een grote maatstaf voor het indelen van scholingsniveau’s.
Of dat een terechte keuze is, dat op deze manier te organiseren… daar kunnen we verder over discussiëren .

Fluïde Intelligentie: Je Mentale Zwitserse Zakmes
Fluïde intelligentie daarentegen is je vermogen om ter plekke nieuwe problemen op te lossen, patronen te herkennen en flexibel te denken in situaties die je nog nooit eerder bent tegengekomen.

Voorbeelden van Fluïde Intelligentie:
Stel je voor: je GPS valt uit tijdens het rijden in een onbekende stad. Wat doe je dan? Je moet:

Snel een alternatieve strategie bedenken
Patronen herkennen (deze weg lijkt noord-zuid te lopen)
Flexibel omgaan met nieuwe informatie (ah, dat verkeersbord geeft richting centrum aan)
Je werkgeheugen gebruiken (ik moest naar het oosten, dit is noord, dus…)

Of neem zoeken naar informatie: Je zoekt online naar “het beste restaurant voor een verjaardag in de buurt”. Je fluïde intelligentie helpt je:

Je zoekopdracht aanpassen als je niet vindt wat je zoekt
Verschillende websites snel scannen en vergelijken
Irrelevante informatie wegfilteren
Patronen herkennen in reviews en beoordelingen

Moderne Meting: Meer dan IQ-Scores
Tegenwoordig meten we intelligentie veel geraffineerder. Traditionele IQ-tests focusten hoofdzakelijk op statische kennis en snelheid. Moderne testen zoals de WISC-V of WAIS-IV kijken naar:

Verbaal begrip (statische intelligentie)
Perceptuele redenering (fluïde intelligentie)
Werkgeheugen (executieve functie)
Verwerkingssnelheid (executieve functie)

Nog belangrijker: we realiseren ons nu dat deze scores niet vast liggen, maar kunnen worden beïnvloed door training, ervaringen en vooral door het ontwikkelen van executieve functies.

De Rol van Executieve Functies
Executieve functies zijn de CEO van je brein – ze sturen, plannen, controleren en passen aan.
Deze functies zijn onderliggend voor fluïde intelligentie en bestaan uit drie kerncomponenten (Dawson noemt 11 executieve functies, dit zijn de belangrijkste drie):

Werkgeheugen: Het vasthouden en manipuleren van informatie
Inhibitoire controle: Het remmen van impulsieve reacties
Cognitieve flexibiliteit: Het switchen tussen verschillende taken of perspectieven

Onderzoek van Adele Diamond en anderen toont aan dat deze executieve functies trainbaar zijn en een grotere voorspeller van academisch succes kunnen zijn dan traditionele IQ-testen.

Waarom Leren Leren Cruciaal Is
Metacognitie – het bewustzijn van je eigen denkprocessen – is de sleutel tot effectief leren.
Wanneer leerlingen begrijpen hoe ze leren, kunnen ze strategieën ontwikkelen om obstakels te overwinnen.
Dit sluit aan bij het concept van ‘growth mindset’ van Carol Dweck: het geloof dat vaardigheden kunnen worden ontwikkeld door inspanning en strategie.


De Motivatieval
Wanneer leerlingen herhaaldelijk falen ondanks inspanning, ontstaat wat psychologen ‘learned helplessness’ noemen. Dit kan leiden tot:

Vermijdingsgedrag
Verminderde intrinsieke motivatie
Negatieve zelfperceptie als leerling

De oplossing ligt niet in het verlagen van standaarden (wat nu overal in onderwijsland aan het gebeuren is), maar in het expliciet onderwijzen van executieve strategieën.


Wetenschappelijke Tips voor Professionals:
Als laatste sluit ik af met drie tips.

1. Implementeer metacognitieve training: Leer leerlingen expliciet over hun eigen denkprocessen en leerstrategieën.
Gebruik reflectievragen zoals “Wat ging goed?”, “Wat zou je anders doen?” en “Welke strategie hielp het meest?”
2. Focus op procesgerichte feedback: In plaats van alleen te beoordelen op uitkomst, geef feedback op de gebruikte strategieën en denkprocessen.
Dit versterkt het growth mindset en helpt leerlingen hun executieve functies te ontwikkelen.
3. Creëer scaffolding voor executieve functies: Bied externe structuren die geleidelijk worden afgebouwd, zoals checklists voor planning, timers voor werkgeheugenbelasting, en visuele hulpmiddelen voor cognitieve flexibiliteit.

Samen met je collega’s of lekker zelf in je eigen tijd hier meer over leren en toepassen in je eigen (les of coachings)praktijk?

myrinne@myrinne.nl
0612266651